İstanbul, 11 Mayıs 2006
YARININ KURULMASI İÇİN YENİ BİR BİRLİKTE YAŞAM FORMÜLÜ ARAYIŞI:
CO-HABITANCE
*Panelist





Teşekkür ederim. Gerçekten vizyona ihtiyacımız var. Kelimelerimiz dahi biraz eksik kalıyor. Gerçekten buna co-habitance mi diyeceğiz, medeniyetler arası diyalog mu diyeceğiz? Bu diyalog açısından sizden özür dileyerek İngilizceye shift edeceğimi söyleyeyim.

In order to really show an example of co-habitation in the panel I have to shift into English to pursue the dialogue of different cultures of stigmatizations or whatever.

I was asking myself when I was listening to my colleagues, researchers if I had more hope, whether I was optimist or pessimist and I was hoping to decide before I started talking and I couldn’t decide about the question of co-habitation. But I will take the word Prof. Mehmet Aydın pronounced, “endise” I don’t know exactly how to translate, whether it is anxiety or doubt, or both, doubtful, critical anxiety. Worry also, may be. But I think there is something more in “endise” which is more rational thinking related with criticism whereas when we speak of anxiety it is more in terms of psychology and feelings and from that very interesting wording I will develop the idea that may be we are changing roles among Europeans and the others or Muslims. Because when I hear my predecessors they were all very critical in relation to their own countries whether it is UK or US and this was the role of Turkish intellectuals for the last 50 years may be. I think there is something changing, more and more Turkish intellectuals they are getting less critical with their own country especially with the mobilization for the European project and trying to be much more constructive in the democracy building in Turkey and they are less critical with really what is going on. And I think in that sense there is a kind of reversal of roles. Western intellectuals becoming, European intellectuals are forced to become more critical about their countries and Turkish intellectuals relatively becoming less critical and I think that is something interesting. May be that shows to what extend Islam and Europe relations are changing.  So this is my second point, I think we really need to think about the European project as you’ve invited us, Prof. Mehmet Aydın also to think about. Why, because EU I think it might offer us a new vision for rethinking ways of dealing with difference of culture, with difference of religion and with Islam let’s say. To put it more in polemic terms, as the American said, is the old Europe can have a chance to become a new project?

May be that is the real anxiety that we are feeling, may be we are having doubts about it. that is how I heard Prof. Mehmet Aydin. We’re having doubts on the Western norms and Western model of proposing us a form of democracy. When I say the West I think that is also the second may be question of fracture we are observing between two Wests because seen from Turkey, we always have thought there is one West, US and Europe and more and more since the Iraq invasion I think there is a kind of separation between two Wests, Europe and the US. Do they represent the same values of the Western civilization or Western model of democracy or not, that is also another question. And from the point of view of Turkey I think the idea of 2 Wests became very important since the Iraq war because when Turkey didn’t accept the alliance with the American policy she found herself at the fracture between these two Wests, Europe and the US. The US rejected her to an important degree and Europe haven’t understood Turkey’s position as a position for peace and as an outcome of parliamentary democracy.

So this is the first thing I would like to put into debate, when we speak about West are we talking about one West or two Wests and if Europe propose a model of thinking in relation to Islam in a different way other then the US who is now in war with Iraq also the question of Iran is on the agenda today.

But the European project I think we should also formulate in terms of the making or the unmaking of Europe because when we speak about a project it is on its way of its making but may be again the anxiety or the doubt we share, is Europe in the process of making or unmaking? Of course I refer to the very important outcome of the referendums in France and Netherlands against the European constitution for example. I have heard for a long time among my Turkish friends that I was exaggerating in relation to Turkey because French was an exception and the other countries had a different position. French had excess of republicanism and so on. Well I think French may is not an exception and other countries are following the French critical attitude also towards Turkey. Netherlands, Germany and also ongoing debates in other countries like Denmark and Norway.  So we first have to be may be more cautious about the fact that how the question of Islam is becoming decisive in shaping or in the unmaking process of Europe. We are used to think of Europe as fixed unity and other countries to make part of it. I think today the debates on whatever we call Islam and I want to make it more precise is becoming decisive on the making of European project. I think this is the first critical awareness that I would like to underline. So we have to think of the relations of Europe and Turkey and Islam in general not in terms of exteriority, not in a one way relation but in a two way relation that is for instance Turkish membership had a very important effect on the debates ongoing in France but also in other countries. So these series of public debates I think may be we should pick up to understand how this interaction is an ongoing process. Series of public debates that started in France with the issue on Islamic veiling in high schools therefore related with young public school girls. That was one debate, the second debate was related of course with terrorism in Netherlands especially with the assassination Pier Wango with the film Hirshiali and the cartoon controversy also and the Turkish membership. If we really follow these debates, I don’t have time to describe them in detail but each debate become a very important moment in the self-definition of European citizens. That is why I am saying first thing is that Islam resets European agenda of politics more and more. A basic value of democracy in Europe has been re-discussed through the issues related with Islam. One is therefore for instance the Islamic headscarf issue related with the migrant Muslims and there was a very important debate on secularism, public schools therefore the relation was basically affirmation of republican policy in France but also with the cartoon controversy we have seen the debate on freedom of expression. Whether it should be accepted without any nuance or religious tolerance respect for the other and again the question of security or democracy in UK or in Spain after the terrorist attacks. So what I am trying to say, is Islam reset the European agenda today more and more but we need also to underline more the word Islam for instance in relation to Islam, the word Islam was not used before. In the 60’s we were speaking about the working class, immigrant workers, Isci sinifi, so this was a single person coming from its country of origin but we were not referring to the religion. We were referring to a social qualification as a worker and then for the second generation of Muslims we have spoken about the second generation, unemployed sometimes, in French it was called buerr this Arab origin, young people and now today we are speaking about Muslims. We are not talking about Turks in Germany, Algerians in France, Pakistani in the UK but we are speaking of Muslims in Europe. So we name migrant population is becoming more and more related with Muslims may be in a surprising way for the Turkish public, the Turkish membership also has been taken with this Islamic aspect even the people who has spoken before me, they have associated Turkish membership very much very much with the presence of Islam in Europe though turkey years ago haven’t even dreamed of receiving that equation between Turkey and Islam. We were saying that we are a secular country. So I think that is why we have to be aware that the issue of Islam is becoming more and more slaynt and it is most Europeanized faces of Islam that triggers debate. As Madeleine Bunting has shown they are British citizens, the terrorists are not coming from some villages that are exterior to Europe, they are global actors today, they are European citizens mostly and therefore they are from within and the Turkish membership although it is not from within but I would say they are Muslims who are at the frontier, at the borderline who are also the most Westernized, most Europeanized among Muslim countries is Turkey. So that is first thing, I would say in terms of our debate is that we don’t have anymore distinct civilizations, I agree on that with other speakers but I would like to sharpen the proposition more I think it is not possible to speak about distinct civilizations because we have been transformed with the impact of modernity for centuries. So Islam is not a distinct civilization and we cannot reduce the Western civilization or the European project to a religious component but secondly that is being said, I think we have to be aware also of the fact that there is an important shift in our ways of defining civilization. Again a historical awareness is necessary, during the 18th and 19th century the word civilization meant something which is a cultural not defining a religion but on the contrary something that was referred as rational as positivist thinking. I mean the Turkish understanding and also the Arab understanding of modernization meant this process of embracing Western civilization, which was meant to be a universal one. In Turkish we say ‘muasir medeniyetler seviyesine erismek’ and that meant not Western in the cultural sense but in the positivist sense. I mean there is a very important tradition of positivism in the Turkish modernist thinking as well. Rational thinking, that means we can make part of the word of civilizations that are not therefore defined by any particularity of religious or cultural heritage but something universal. I think the shift today is important because including Huntington but also the whole political discourse in Europe; they are using the words civilization to underline cultural and religious difference. So therefore the word civilization doesn’t have any universal meaning today as it used to have but on the contrary it underlines the cultural difference of the West. That is of course very important to rethink of issues of co-habitation.

Here I would like to emphasize a little bit to insist a little bit how the Turkish membership triggered an important debate in Europe and especially in France. So to understand this debate from the European angle, you must remember it was Valerie Giscard D’estaing  who has said that Turkey didn’t make part of the same civilization, same culture, so including Turkey in Europe would mean the end of EU. He was may be the first who has really triggered this debate in France and then the debate followed for 3-4 years and it was always borders both cultural and geographic if we take Turkey then how would we define therefore European frontiers, European identity, feeling of anxiety, I fully agree there, on the part of the European citizens expressed especially in France to say that if we take turkey then we would not be able to define our identity as Europeans as French. That was very interesting, it was formulated more and more, I can give examples that are quite interesting or instance they were referring Turkey entering Europe would mean forgetting the 1683 Vienna defeat of Turkey and this was said by a very important Dutch-European Commissaries and other politicians among them historians, philosophers, if we take Turkey how European identity would be defined? We need the other; the other has been the Turk for centuries. The Turk who is not colonized, who were the other Muslim an empire and now becoming European. Then how European identity can be defined? They loose the other. I think that was a very important source of anxiety, which was really expressed, overtly by politicians and intellectuals and historian and it is very important. That was what I was referring to as reversal of roles.

I heard for the last 2 decades that Turkey had identity crises Westerners said, Huntington book is about it, there are two countries Mexico and Turkey in his book who has a torn between identity neither this nor that. Well I think what is interesting in his encounter between Europe and Islam, the reversal the changing of roles is that we speak much less about our identity in Turkey and Europe is discussing its own identity. That is the second reversal.

The second proposition I would like to make in order to really rethink about co-habitation I think we have to surpass the identity fixations. Because when you start speaking of an identity there is no more common project so when Europeans start to speak about their own particularistic identity the project itself has been weakened and in an again a paradoxical way Turkey, because Turkish identity is not by nature European but Turkey embraces Europe as a project. I think succeeds better in definition of European project whereas when it becomes a European identity then of course there is this equation between Christian heritage and European identity which excludes Muslim countries and especially therefore Turkish membership. The exclusion of Turkey is also based on this equation on this identity anxiety of Europeans and I think in that sense I would add that the success of the European project, we can always measure by its periphery not the core countries but for instance in Greece, in Spain, in Portugal, they embraced ideals of European project much easier and I would say that Turkey embraced the ideals of European project much better then the European citizens in a way because the European citizens were sharing this feeling of anxiety in relation to project and that is why they reject the project so just before the last point I would say that’s why we don’t have any models today that is left in order to think about the ways of living together. One was republicanism, assimilation and the French model shows that it is no longer possible, it is only possible when you have rights or it is possible only in form of authoritarianism, you have new laws to ban the Islamic scarf for instance so there is one model as republican assimilationism which is blind to differences, it does not work. And the second one was multi-culturalizm. It has also has a lot of difficulties to work as you have very well mentioned because it means cultural indifference. They live among themselves with their satellites, Turks doesn’t speak for instance Dutch, they have their satellite televisions. There is no integration but there is no co-habitation neither there is kind of avoidance which does also generates terrorism. And third model is therefore European project. As I am saying the European project can only succeed if we give up on both sides to the purity of identities. When you look at terrorist acts are about purity of identity, almost a fixation of purity of identity.

My last point therefore in terms of I don’t know if it is a hopeful or a kind of pessimist note is to say that Turkey is becoming really decisive in making or unmaking of Europe, we don’t know the answer yet. So it becomes almost a Litmus test for the degrees of universalism of Europe. If Europe really has a claim of universalism, therefore believing that some of the political and democratic norms, human rights, respect for the other especially therefore for the relationship to the Islamic other can be changed. I think Turkish membership became more and more a Litmus test for the future of Europe. And last point to the Turkish public, I think it is also the end of Westernism for the Turkish mind that we have to underline because we always believed as being pro-Western, we believe that somewhere far from us there are big brothers watching us and so that we could have had some faith in their hands to develop ourselves to become more democratic. That is what I mean Westernism belief that the Europe and the West in general is in advance. I think in relation to the issues of Islam this superiority is no longer valid and we have to as Turkish citizens also accept the idea also that there are not democrats in Europe, they are not more in number then in Turkey, so we have to come together. I think that can be kind of hope to may be build up the process as a common process and not waiting to be recognized by the Westerners as an eligible candidate but as some kind of two way dialogue, more transversal rather then hierarchical relation between Europe and Turkey. Thank you.


Soru - Cevap

Ferda Yurtturu: Bir sivil toplum kuruluşu adına buradayım. Gerçi soracağım soru Sayın Madeleine içindi. Kendisi yok ama gene de sorayım. Ben sadece şunu söylemek istiyorum. İslam kültürünün farklılığını ve Hıristiyan toplumunun farklılığını anlatıyor. Kendisi İslam toplumunun kültürünün farklılığına inanmış mı?

Prof. Dr. İlter Turan: Sorunuzdan belki değişik yorumların mevcudiyetini tespit etmemiz gerektiğini belirtmek istediğinizi anlıyorum. Bir sonraki soru lütfen.

Prof. Dr. Tayyar Sadıklar: Başkent Üniversitesi öğretim üyesiyim. Birlikte yaşama kaygusu içindeyken dünyada birdenbire beliren bu soykırım konusunu ağzımıza aldığımız zaman bizi cezaevine gönderecek kararlar alabilen parlamentoların tutumunu nasıl değerlendiriyor konuşmacılar?

Barbaros Dinçer: İstanbul Üniversitesi İktisat Bölümü öğrencisiyim. Benim sorumun özel olarak bir konuşmacıyı hedef alması gerekmiyor. Konuşmacılar bahsettikleri konular itibariyle kültürün çevresinde döndüler. Hepimizin bildiği bir gerçek var. Geçmişte çok kültürlülük, toplumların beraber, birlikte yaşaması ve barış içinde yaşaması için bir söylem olarak dile getirildi ve bunun sosyal anlamda yaşanacak olan problemleri bir çözüm olabileceği ileri sürülmüştü. Ama bugün geldiğimiz noktada sosyal krizler ve toplumsal anlamda çok büyük sorunlarla karşılaşmaktayız. Benim bu noktada düşüncem şu: Çok kültürlülük de artık bazı sorunların çözümüne cevap olamamakta. Bunun yerine kültürler arası diyalog, kültürlerin karşılıklı olarak birbirini anlaması sözkonusu. Bu bağlamda, demokrasi kavramı özellikle temsili demokrasinin günümüzde çok ciddi anlamda bir krizde olduğunu düşünmekteyim ve katılımcı demokrasi konusunda konuşmacılarımız ne düşünüyor. Farklı kültürleri kabul edelim, birbirimize paralel yaşamlar yaşayalım yerine, içiçe geçmiş yaşamlar, herkesin temsil edilebilmesi, herkesin demokrasiye katılabilmesi anlamında bir çözüm olabilir mi?

Sefa Erkan: Marmara Üniversitesi İktisat üçüncü sınıf öğrencisiyim. Charles Butterworth’ün konuşmasından şunu anladık: Amerika, Müslüman profesörlere dahi vize vermeyerek, şu mesajı veriyor: Müslümanları sevmiyoruz, tanımıyoruz, tanımak ve anlamak da istemiyoruz. Ben buna katılmıyorum. Çünkü Amerika yüzbinlerce insanla Irak’a gelip, orada bazı İslami araştırmalar yapıyor. Demek ki, İslam’a alaka duyduğunu gösteriyor. Kendi ülkesinde görmek istemiyor ama kendisi buraya geliyor. Hatta son zamanlarda İran’da da bazı araştırmalar yapmak istiyor. Acaba bir zaman sonra Türk İslamını da daha yakından tanımak, zorla tanımak ister mi? Zorla tanımaya çalışmak bir Amerikan tarzı mı? Asla değişmesi mümkün değil mi?

Naci Ekşi: Sayın Turan konuşmanız her ne kadar kültür ve medeniyet konumuz öyleyse de, işin bir ekonomik boyutu olduğunu işaret ettiniz. Kültür ve medeniyet başlığını unutmadan bugün AB’ni düşündüğümüz, AB’ne girmeye çalıştığımız bir devrede nasıl ki bir zamanlar Müslüman olduklarını bile bile bizim insanlarımızı alıp, Avrupa’da çalıştırdılar ise, bir gün AB acaba ekonomik nedenlerden dolayı kültür ve medeniyeti co-habitance bir tarafa bırakarak “gelin arkadaş, biz size muhtacız, kolkola girelim” diyebilirler mi? Özellikle yabancı konuşmacılardan bu konuda bir değerlendirme istiyorum.

Coşkun Varlık: Erciyes Üniversitesi İşletme Bölümü öğrencisiyim. Konuşmacıların bahsettiği Islamic Fobia denilen İslam korkusundan bahsedildi. Bu şimdiye kadar yeni oluşan bir şey sanırım. Bunun temelinde acaba petrol kaynaklarının İslam dünyasının elinde bulunması olabilir mi? Yani Sayın Bulliet’in bahsettiği gibi, Avrupa dolayısıyla Amerika kültürünün temellerini İslam dünyasından almıştır ve İslam’ın kelime manası barıştır. Nasıl böyle bir şeyden korkulabilir?

Hayrullah Özkan: Konunun sürecinde medya sessiz çoğunluğun etkileşimi, dışlamalar kimlik tartışmalarında basının yerini bölümleştirmede fayda görüyorum. Bu tespitimi yaparken ben İngiltere’de 4 yıl, Amerika’da 9 yıl yaşadım. Üniversitede araştırma asistanlığı ve mühendis olarak bulundum ve İstanbul’da yaşayan bir kimliğim vardı ve hiç rahatsızlık duymadım. Fakat son 10 yıldır memleketimde buradan İngiltere’ye, buradan Avrupa’ya ve Amerika’ya baktığımda, çok çirkin bir yapı görüyorum. Gerçi ben Amerika’dayken sürecin geldiğini hissediyordum. Yani Lübnan’da bir savaş varken, arka planda cami gösteriyordu. Kişiler korkutularak planlanıyordu. Hadise şuna geliyor: Dünyadaki güç dengeleri finansal ve yapısal olarak, bunlar dünyayı nasıl yönetmek isterlerken, kişilere olayları nasıl aksettirmek istiyorlar. Burada zaten dün akşamki açılış konuşmasında bu iş şöyle tanımlandı. Güç sahipleriyle değerler sahiplerini buluşturma. Bence kimlik tartışmasını da doğru bulmuyorum. Çünkü kimlik, ötekini yaratır. Yani Fenerbahçe/Beşiktaş, Avrupalı/Avrupalı olmayan. Daha ziyade temel olarak ontolojik questioning yapmak lazım. Sorgulama şu: Ben hangi takımdayım değil de, ben insan mıyım? İnsanlık değer nedir? Paylaşmak mı? Yoksa hayvansal güçlerle güçlü olan öbürünü yemeli mi? tartışmayı bu zemine taşımak lazım.

Sayın Kırdar: Çok teşekkür ederim. Enteresan bir paneldeyiz. 3 panel üyesi Anglo Sakson olduğu için müsaade ederseniz, ben sualimi İngilizce olarak sormak istiyorum.

First of al let me introduce myself, I have a Turkish passport but have been living for 32 years in New York and I worked for UN and I consider myself a global citizen plus I am a member of New York Interfed society which has been chaired by Dean Molten who used to be Dean of St.Johns Cathedral so I’ve been involved with this subject. The point what I am trying to drive and ask is a question to you, instead of looking as a clash of civilization, it is not the clash of religious that what are the basics of quote and unquote “civilized societies”. If we look from that point of view we see couple of points, first of all one of the most valuable thing is freedom of life and freedom of expression so our common search should be for instance to maintain that.

First point is, how to maintain secularism which is being endangered as Prof. Butterworth has mentioned, I can see how the system becoming politicized today. That is common danger.

The second point is freedom expression. In Europe, a few months ago there been the case of that cartoon and at that time it was defended as freedom of expression. Prophet was equaled to a terrorist and that is being argued as a freedom of expression. Nowadays we see under the freedom of expression a law being pushed so that the French Senate referring to Armenian genocide should become kind of crime to be punished. So should we look at it at the end of this panel…thank you.

Atilla Silahtaroğlu: Silkar A.Ş.’yi temsilen burada bulunuyorum. Çok kültürlülük deyince, dünya üzeride çok kültürlülük sanki sırf İslam kültürüyle, orta doğu kültürüyle Avrupa kültürü beraber yaşaması çok kültürlülük gibi anlaşılıyor. Başka kültürler de var. Uzak doğu kültürü var. Afrika kültürü var. Bugün uzak doğu kültürüyle Türk kültürü ya da İslam kültürü orta doğu kültürünün ya da Amerika kültürünün beraber yaşamında hiçbir problem olmuyor. Afrika kültürüyle de aynı şekilde. İslam kültürünün ya da orta doğru kültürünün beraber yaşamında bir problem olmuyor. Problem genelde Avrupa kültürü ile İslam kültürü arasındaymış gibi algılanıyor. Bu neden böyle algılanıyor? Niye bunun üzerinde odaklanıyoruz?

İkincisi, refah düzeyi daha yüksek olan toplumun bireylerinin refah düzeyi daha alçak olan toplum bireylerini kültür farklılıklarını anlamakta daha büyük sorumlulukları olduğunu düşünüyorum. Amerikan kültürü, uzak doğu kültürü arasında da olmuştur. Aynı şekilde orta doğu kültürüyle İslam kültürüyle de Amerikan, Avrupa kültürü arasında da olması gerektiğini düşünüyorum. Onları yönetmek yerine, onlarla beraber yaşamak ve anlamak çerçevesinde.

Aydın Bandırma: Eskişehir’den katılıyorum. Birinci konuşmacımız Sayın Richard Bulliet’in sunumundan şunu çıkardım: Avrupa medeniyetinin gelişmesinde İslam dininin birtakım rolü olmuş. Avrupa insanları İslam dininin mesajlarını iyi algılayıp, kendi medeniyetlerinin gelişmesini kullanmışlar. Ancak, ters yönden baktığımızda, İslam ülkeleri nedense bu mesajları alamamış ve gelişmelerini sağlıklı bir şekilde tamamlayamamış olduğu ortaya çıkıyor. Burada o zaman konumuz gereği, co-habitance ile Avrupa ülkelerine de bir görev düşüyor diye düşünüyorum. Avrupa ülkeleri İslam ülkeleri ile biraraya gelerek, iyi niyetlerle toplantılar, görüşmeler yaparak, İslam’ın mesajlarının daha iyi algılanmasını sağlamakta bir rol oynayabilirler diye düşünüyorum. Bu konuda görüşleri nedir acaba?



Prof. Dr. Nilüfer Göle: Teşekkür ederim. Kavramla ilgili bir şey söyleyeceğim. Aslında birarada yaşıyoruz zaten. Globalleşme zaten zorla bir arada yaşamak zorundayız ama bu işin içinde bir de zorlama var. Belki bu zorlama kavramına biraz daha değinmek lazım. Özellikle, Avrupalılar önemli bir zorlama hissediyorlar, Müslümanların Avrupa’daki varlığı konusunda. Örneğin, Müslümanlar hakikaten farklılıklarının gösterilmesini zorluyor, zorla ifade ediyor İslami dünyaya ait olduğunu. Örneğin, örtünerek. Ama Türkiye’nin adaylığı da bir çeşit zorlama diye algılanıyor. Örneğin, söylenen “Zorla da evlilik olmaz ki.” Bu zorlama kavramı önemli. Zaten bir arada yaşanıyor fakat değerler henüz ortak oluşturulmamış. Bence esas mesele bu değerleri ortak oluştururken, bizim de sözümüzün nerede olacağı. Bu konuda çifte standart hissi Avrupa’ya dair çok yükseldi. Hak veriyorum. Hem Ermeni konusundaki yasayla ilgili, hem de karikatür tartışmasında aynı şeyi gördük. Karikatür tartışmasında da aynı dünya içinde yaşadığımızı gördük. Karikatürler fevkalade marjinal ve de sağcı bir gazetede yayınlandı ama ondan sonra da Avrupa’da başka gazetelerde de yeniden yayınlanarak, dolaşıma girdi. Globalleşme bu zaten. Yatay dolaşım. Yani milli sınırları aştı. En önemlisi, aslında sağ ile daha sol ve daha merkez sağ merkez sol ayrımı kaktı. Yani giderek daha çok sağ partilerin gündemindeki örneğin daha rasist ırkçı kavramlar toplumun gündemine taşındı. Birincisi bu. İkincisi, milli sınırları aştı. Çok daha yatay düşünmemiz lazım. Onun için Ermeni konusunda da sadece Türkiye’yi değil, hem Ermenistan’ı, hem Azerbaycan’ı, hem bölgeyi, hem diasporaları farklı bir şekilde ilgilendiriyor. Hem Türkiye-Fransız toplumlarını ilgilendiriyor. Yani devlet sınırlarını her konuda aşıyoruz. Devlet bir şekilde bize border sağlıyordu. Sınırlar kalktı. Bu anlamda bir arada yaşıyoruz. Bu bir arada yaşamak ister istemez çatışmayı artırıyor. Yani bize kolaylık sağlamıyor. Beraber yaşama durumundayız. Medya da bunun dolaşıma girmesini daha çok kolaylaştırıyor ve gözümüze girmesini daha çok kolaylaştırıyor, duymamızı kolaylaştırıyor. Yani bir şekilde milli devlet sınırları bizi korumadığı vakit cemaat sınırları bizi korumadığı vakit nasıl farklı kültürler birada beraber konuşmanın yollarını bulacaklar bence burada mesele demek ki, aynı global kamusal alanda yaşıyoruz. Eskiden kamusal alanımız kendi milli sınırlarımızla sınırlıydı. Bir tane televizyon vardı. TRT. Şimdi değil. Her şeye açığız. Hem internet, hem dünya televizyonları. Milli sınırlar olmadığı vakit, global bir kamusal alan olduğu vakit tartışma, hepimizin oluyor. Herkes tartışmaya dahil oluyor. Önemli olan burada tartışmanın farklı bakış açılarını, bizlerin de kendi bakış açılarını , demokratların da kendi bakış açılarını tartışmaya çevrilmesi bence bu açıdan önemli.